Bruggen te Schettens

Hoog Set bij Het Fort


Dezelfde 'conditien' geven nu ook de doorslag over het Hoog Set, zo heette namelijk de brug bij Het Fort. 
Hierin staat bij het 8e perceel, kadastrale nummers 393 en 394:

'Hetzelve is belast met het onderhoud van drie dammen en moet per 36 3/4 roede mede contribueeren tot het onderhoud van het Hoogzet'

(Er staat hier 36 3/4 roede, dit was precies een pondemaat, namelijk 3675 m2. Een roede was 100m2. )

In onderstaande vermeldingen uit  het kerkeboek is die uit 1700 nog van extra belang, omdat hier nogmaals blijkt, dat deze kosten van het Hoog Set vanwege de 12 pondematen land waren, die de kerk bezat. Deze regeling heeft dus lange tijd bestaan. 

Dit perceel van inderdaad 12 pondematen grootte, ligt ten noordoosten van de boerderij van de familie R. Boersma, genaamd Het Fort. Om bij dit perceel te komen kon de huurder van de kerkesate in het dorp Schettens, de weg via Sotterum, langs Osinga State en Het Fort gebruiken. Hij had dus belang bij de brug bij Het Fort en diende hierdoor bij te dragen bij het onderhoud van het Hoog Set over de Witmarsumervaart. Net als bij de Tille, dienden de eigenaren van stukken land die er belang bij hadden, in verhouding te betalen voor het onderhoud. Zo hadden ze dus samen het eigendom van de brug. Gemeentes bemoeiden zich toen nog nauwelijk met dit soort zaken. 

Ook het feit dat in dezelfde bron, namelijk de 'conditien', zowel het Zet als Hoogzet apart worden genoemd, bewijst dat hier sprake is van 2 verschillende bruggen. Tot slot wordt de brug in Schettens nooit Hoog Set, maar altijd Set genoemd in de bronnen die ik heb gevonden. 
Als laatste vond ik nog de naam 'Hopmans Zet' in 1706 (zie onder). Hiermee wordt hoogstwaarschijnlijk ook het 'Hoog Set' bedoeld, omdat de daar genoemde Wijbe Meijnerts Hoitinga toen inderdaad 'meyer' was van de kerkeplaats te Schettens.

Samengevat hebben nu alle brug één of meerdere namen (terug) gekregen.

27-4-1695 Uitgaaf 1:1:12 Den 27 April Doye Thomas betaalt een car.gls: een str. 12 penn. wegens t maaken vant hoogset voor den kerke plaats quota te last comende
10-2-1700 Uitgaaf 3:18:0 Betaalt den 20e april aen Mr. Sybolt Gerbrants drie car.glns: achtien strs: wegens opmaaken vant hoog Zet tot Schettens neffens twaalff pond.te. de kerke toebehorende te laste wesende.
11-12-1706 Uitgaaf 1:17:8 Den 11 Disemb: uitgeeven aan Onkosten tot het Hopmans Zet van Meetriaalen daar Wijbe Meinerts te last koomt van sijn plaats een Caro Guld: seeventien stui: agt penn.
1709 Uitgaaf 0:14:0 Van materiaalen aan het hoog set
1 mei 1715 Uitgaaf 3:15:2 Premo Meij 1718 de Rendant betaalt van matrialen van hout spijkers aan het hoog Zet de kerke Zaate te last
23 nov. 1728 uitgaaf 1:19:0 Nogh heeft kerckvoogd aan Toomes Doijes betalt van uigeschooten van het hoog set en verve te saamen...
8 juli 1731 Uitgaaf 1:2:8 Den 8 julij 1731 Reekening van 't Hoog set gehouden en tot last van kerke saate de rendant Sijbren Pijters betaald...
5 mei 1737 Uitgaaf 16:10:4 Nog heeft de rendant aen Tipke Wijbes betaald wegen Reparatie van Raap steentien en aen het hooog set.
23 aug. 1745 Uitgaaf 1:4:0 Nog heeft de Rendant aan Tjalling Jarigs betaald weegens geleverde hout of metrialen tot het hoog Set voor de Kerke plaats die bi Tipke Wybes wort bewoont.
22 mei 1750 Uitgaaf 0:12:0 betaald aan Tialling Jarigs 'weegens reperatie gedaan ant hoog Set voor twee jaren 
10 dec. 1751 Uitgaaf 1:17:8 Aan Willem Herkes gevalideert een guld: seventien st: acht penningen wegens Mitirialen ant hoog Set
20 mei 1754 Uitgaaf 1:16:0 Nog aen Doeckle Sijbrens betaald van meetrialen tot het hoog Set somma een gulden sestien st. 
22 mrt 1755 Uitgaaf 1:7:0 Aan Tialling Jarigs gevalideert een guld: seven st: wegens matirialen ant hog Set
27 mei 1757 Uitgaaf  2:8:0 Aen Doekele Sieberens gevalideert twee gulden acht st: voor Materialen tot t hoog Set voor twee Jaren als 1755 en 1756 gelevert.
1 juni 1759 Uitgaaf  0:12:0 Aen Doekele en Douwe Sieberens gevalideert.....en tot reperatie vant hoog Set, voor twee jaren 1757 en 1758
6 juni 1760 Uitgaaf 6:14:12 Aen Douwe Sieberens gevalideert seven guld: ses st: twalif p:, ...als ant hoog Set
25 aug. 1791 Uitgaaf 2:9:8 betaald  betaald aan Bonte Everts 'ter saake onderoud van het hoog seth nopens de plaats van Sjoerd Watses wed.'  (dorpshuis plaats)
1856 Uitgaaf 30,78 Aan H. Bergsma voor onderhoud van het zoogenaamd hoog zet

 

Volgens de Encyclopedie van Friesland is een Zet: 
' Meestal kleine landbrug met los opneembaar, uit twee of meer delen bestaand, houten rijdek'.

En volgens het boek 'Tietjerksteradeel' (Leeuwarden 1978):
het is meestal een stel stalten (walhoofden) tegenover elkaar, waarop de uiteinden van losse houten barten kunnen rusten.

 

 

 

Bunder = 1 hektare = = 
Roede = 1 are = =
El = 1 centiare = = 
Zo simpel is het dus.

Een pondemaat is een oudfriese oppervlaktemaat en beslaat o,3678 hectare (1 hectare = 10.000 M2).

Maar de Nieuwe Geest liet zich niet zomaar verdrijven door de Oude Geest, al draaide het in 1816 op een fraai compromis uit. De metrieke tiendelige maten werden ingevoerd, maar dan onder klassieke oude benamingen. Hou je vast:

duim 1 cm, ons 100 gram, palm 10 cm, pond 1000 gram, el 1 meter, bunder 10000 m2, roede 10 meter, mijl 1000 meter

Een bunder    -    10.000 m2
72 roeden    -    720 m2
40 ellen    -    40 m2

Totaal    10.762m2

De bunder is tweeslachtig geworden: oudere boeren onderscheiden de "ouw bunder" (1,3 ha) van de "nieuw bunder" (1,0 ha).

In 1850 worden de 'Conditien' oftewel de voorwaarden voor de verhuring van diverse eigendommen van de kerkvoogdij op papier gezet, zodat iedereen daar kennis van kan nemen. 

Het vierde object hierin betreft een perceel net over de brug.

Ten Vierden. Een bunder twee en zeventig roeden, veertig ellen genaamd het Fintje met de Yester bekend ten kadaster van de Gemeente Witmarsum sectie C op N 656 en 657 hebbende ten noorden het volgende perceel, ten oosten Douwe de Boer en zuiden de Vaart en ten westen Pallandt, moetende dit perceel twee dammen onderhouden en het Zet aanaarden, thans in gebruik bij Durk D. Flapper.

Dit zijn de percelen net over de brug, waar nu de meeste huizen van het Bittenserpaed zijn gesitueerd. De naam van dit perceel, Fintje met de Yester, is al een hele oude naam en leent zich nog eens voor een apart hoofdstuk. In ieder geval, de huurder moet dus het Zet 'aanaarden'. Dit zal betekenen dat de landhoofden, gemaakt van grondaarde, regelmatig dienden te worden aangevuld met aarde, dus aangeaard. 


Diverse vermeldingen van andere Zet/Set's.

http://www.stellingwerven.dds.nl/index19e/grvp/veldnamen1.htm

Op de kaart van Eekhoff staan alleen al in de Wegsloot door Spanga zes zoge­naamde zetten getekend. [20] Ook dit zijn bruggen of losse barten.
------

Het woord bart kan verschillende betekenissen hebben: licht vervoer­baar brugdek of, vooral in Friesland benoorden Stellingwerf, opstap aan de waterkant, waterstoepje. Een bart bestond uit twee balken, waarop een aantal plan­ken getimmerd was. Soms werden boven op die planken nog weer dwars­latjes getimmerd, om wanneer er koeien over moesten lopen, uitglijden te voorkomen. Een bart was vaak vrij zwaar, maar kon naar elders worden vervoerd om daar als brug­gedek dienst te doen.
HEMPENSTER-ZET of Hempenser-Zet, doorwaadbare plaats en veer, waar men met een boot of schuitje overvaart, en met rijtuigen doorrijdt, prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Leeuwarderadeel, 3 min. W. van Hempens, in de Naauwe-Grons.

http://www.tresoar.nl/vanderaa/Wonseradeel.html#Jakle_Set

JAKLE-SET, of Jakkele-Set, plaats, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Wonseradeel, arr. en 3 1/2 u. W. van Sneek, kant. en 1 1/4 u. W. ten Z. van Bolsward, 1/4 u. Z. ten W. van Allingawier, en onder dat dorp gelegen, tusschen het Makkumermeer en het Parregastermeer. Er plagt hier een set of tille te liggen over het water, waardoor deze beide meren met elkander gemeenschap hebben, maar dit is reeds van overlang verdwenen en het water tusschen de beide meren hier zoo breed geworden, dat men daar nu met een vaartuigje moet laten overzetten om denzelfden weg te houden. Waarschijnlijk had die tille dezen naam bekomen van zekeren Jakle Feddes, een Vetkooper, wiens huizinge in 1454, door de Bolswarders, onder Goslik Jongama, met behulp van andere Schieringers, veroverd en verwoest werd, bij welke gelegenheid Jakle zelf sneuvelde

Dat it bestean fan dy terp net út mûnlinge of skriftlike boarnen bekend is, soe as oarsaak hawwe kenne dat de klaai fan de terp al ier opbrûkt is om it ôftichele lân op te heegjen of/en om de Tynjeset oan te ierdzjen
From:  "P.Nijholt" <p.nijholt@h...>
Date:  Mon Oct 18, 2004  7:43 am
Subject:  Re: [Friesland-genealogy] Set / Brug/Barte

Nog even een duit in het zakje. In het Frysk Wurdboek lees ik :losse houten
brug over sloot of vaart; houten oploop naar boot, vrachtauto; houten bruggetje
over de "groppe"; achterwerk: " een grouwe barte". Peter

Date:  Sun Oct 17, 2004  2:02 pm
Subject:  Re: [Friesland-genealogy] Set / Brug

Hallo André,

Hier een citaat uit 'Tietjerksteradeel' (Leeuwarden 1978), van Ypma en Spahr
van der Hoek, blz. 155: (....) maar het begrip set kent meer variatie . Dat
kan namelijk een overzet zijn - een veer met een praam of schouw - het kan
ook een voorde zijn, maar het is meestal een stel stalten (walhoofden)
tegenover elkaar, waarop de uiteinden van losse houten barten kunnen rusten.
Zo'n barteset wil, evenals trouwens een brug, op den duur nogal eens een dam
of een wad vervangen als de daarvan gebruikmakende weg in belangrijkheid
toeneemt.'

Een tille is, voorzover ik weet een beweegbare (optilbare) brug, denk ook
aan een plaats als Kootstertille, aan het Kolonelsdiep (gem. Achtkarspelen).

mvg,

Jurjen Grijpstra.

From:  "Onno Elgersma" <o.elgersma@c...>
Date:  Mon Oct 18, 2004  7:12 am
Subject:  Re: [Friesland-genealogy] Set / Brug

André,

De Encyclopedie van Friesland zegt het volgende op p 714:
Zet (Fr.: set) Iets dat gezet, opgesteld is. Meestal kleine landbrug met los
opneembaar, uit twee of meer delen bestaand, houten rijdek. Plaats waar
mensen of vee over water kunnen gaan. Er zijn bartesetten (z. Barte),
oersetten, setten mei in draei (z. Draai), tichtsetten, tynjesetten (z.
Tynje). z. Bruggen, Dichtzetvisserij.

Groeten,

Onno Elgersma

.