Bankwangen  te Witmarsum

Wapens, helmtekens en symbolen

In deze mooie Hervormde kerk van Witmarsum staan als sinds 1683 aan de zuidkant van de kerk in totaal 14 vrouwenbanken.
Vrouwenbanken zijn duidelijk te herkennen: open banken, om de rokken kwijt te kunnen.
In tegenstelling tot de herenbanken aan de andere kant (noordkant); allemaal gesloten banken.

Aanleiding

De kerk zelf dateert van 1633, dus precies 50 jaar later zijn deze banken geplaatst.
Hoe het daarvoor dan was is niet bekend.

De aanleiding van het nieuwe interieur uit 1683 was een heel mooi moment: het belangrijke huwelijk tussen de grietman van Wonseradeel, Tjaard Ulbes van Aylva en Margaretha van Gendt. Zij was de laatste afstammeling van het geslacht Van Gendt en was flink gefortuneerd!  Zij had de titel ‘barones, vrouwe van Waardenburg en Neerijnen’, twee kastelen dus, die op korte afstand van elkaar stonden.

Tjaard van Aylva was 10 jaar voor zijn huwelijk, dus in 1673, grietman van Wonseradeel geworden. De Aylva moesten hiervoor tijdelijk 20 jaar lang even dit ambt toestaan aan Taco van Cammingha en zijn schoonzoon Upco van Burmania. Die woonden beide op Cammingha State te Arum.

Tjaard woonde zelf op Wybranda State te Hichtum en dus niet op het familieslot Aylva te Witmarsum. Daar zal toen een andere Aylva hebben gewoond. Tjaard was in 1663 eerder gehuwd met Frouck van Huijghis. Haar vader had Wybranda State weer geërfd van Taco van Aysma.

Herenbank

In het midden van de kerk staat een grote herenbank, tegen de (koude) noordmuur. De bank staat bekend als een Van Aylva herenbank, door het kleurige alliantiewapen van Tjaard van Aylva en Margaretha barones van Gendt welke er bovenop bevestigd zit. Zoals hierboven geschreven trouwde het schatrijke stel in 1683. Het is dus aan te nemen dat ook dit wapenbord in dat jaar bovenop de herenbank is aangebracht. Zij zullen de bank dan ook gebruikt hebben als ze de kerk te Witmarsum bezochten.

De bank zelf lijkt mij echter van nogal oudere leeftijd. Het houtsnijwerk is dermate verfijnd, dat ik deze ongeveer een eeuw ouder dateer.
De huif van de bank wordt gedragen door vier bewerkte zuilen. Aan de voorkant staan echter op alle vier dezelfde wapens afgebeeld.

 

 

De familie Van Aylva zal op een door hun gemaakte herenbank echt geen wapens van anderen hebben aangebracht.  Helaas zijn alle vier wapens op de zuilen vlak gemaakt, slechts de deellijn van het wapen is nog aanwezig. Gelukkig is wel het helmteken bewaard gebleven. Hierdoor is de zoektocht een stuk makkelijker. 
Het is dus zoeken naar een familiewapen, die de franse lelie als helmteken heeft.  Dit zijn er volgens de diverse wapenboeken echter meerdere, maar er is maar één familie waarvan de relatie met Witmarsum overduidelijk is: Herema. Hieronder een afbeelding van Herema uit het Stamboek van de Friese Adel. Er staat tussen haakjes achter 'oud', waarschijnlijk om aan te geven dat de verschillende takken van de familie, verschillende wapens voerden. Zo staan er op het wapen van Jel van Herema in de kerk van Schettens, drie eikels afgebeeld. Volgens de heraldische databank heeft dit laatste wapen een uitkomend rood hert.

Afbeeldingen

Op alle 14 bankwangen staan afbeeldingen die iets willen vertellen. Tot op heden is er over deze afbeeldingen nog weinig geschreven. Slechts auteur dezes heeft een aantal jaren geleden een pagina eraan gewijd. N.a.v. enkele vragen van mij aan dhr R. Broersma van de F.R.H, heeft pastoor Van der Wal er nog een artikel over geschreven, welke echter volledig de Roomse origine van de afbeeldingen behandelde.

Dat was voor mijn vervolgens weer de aanleiding dit maal de afbeeldingen grondiger te bestuderen. Ik kom tot de conclusie dat het hier om afbeeldingen van wapens en helmtekens moet gaan. Het kan geen toeval zijn dat zoveel bekende afbeeldingen met families uit Witmarsum e/o zijn te koppelen. Dat niet alle afbeeldingen aan een bepaalde familie zijn te linken doet daar m.i. geen afbreuk aan. Sommige families zullen wellicht speciaal voor de gelegenheid een wapen hebben ontworpen, welke soms meteen met het overlijden van de personen weer uitstierf.

Het is te hopen dat in de komende tijd door toevalvondsten, er toch nog een aantal onbekende wapens gelinkt kunnen worden aan families.

 

De linker rij banken bevatten dus vanaf de ingang:

1. Eenhoorn (geen relief meer), helmteken wapen familie Aylva
2. Eenhoorn, familie Aylva
3. Hand met zwaard, wapen en helmteken familie Botnia
4. Doorstoken hart, wapen Burgwerder familie Buwalda
5. Tekst: Anno

De rechter rij banken:

6. Jaartal: 1683
7. Zespuntige ster, onderdeel wapen familie Aylva
8. Grotesk, man met baard
9. Franse lelie, helmteken familie Herema (oud), zie ook de grote herenbank
10. Boek of bijbel (door vd Wal niet behandeld)
11. Plantmotief, acanthusblad
12. 5 puntige ster / pentagram (wiskunde?)
13. Franse lelie (deels beschadigd en door vd Wal niet als zodanig herkend)
14. Plantmotief

 

De linker rij banken staat dus voor de families terwijl de andere rij banken ook andere onderwerpen behandeld, zoals religie (bijbel), wiskunde (pentagram), biologie/botanica (plantmotieven), etc.

 

Bank 1 en 2 - Van Aylva

Het lijkt een paard, maar het is toch echt een éénhoorn; de hoorn is nog duidelijk te zien. Het gaat hier dus om het helmteken van de Aylva’s! Ook het feit dat dit de enigste afbeelding met een kroon eronder is, geeft wel aan dat het hier om een bijzondere afbeelding gaat…

De éénhoorn op de eerste bank is weliswaar flink beschadigd, maar de contouren zijn nog duidelijk te zien.  De banken aan deze kant van de preekstoel staan nog vast, waardoor het mogelijk nog de originele volgorde betreft.  De banken aan de andere kant staan waarschijnlijk niet meer in de originele volgorde, omdat ze verplaatsbaar zijn gemaakt.
Overigens is dit helmteken niet meer in reliëf. Mogelijk is de bank in andere handen overgegaan en was dit de reden om het helmteken te verwijderen en vlak te maken.

Binnen de kerk zijn overigens nog veel meer éénhoornen te zien. Op diverse Aylva grafstenen op de vloer en verder nog in kleur op het alliantiewapenbord, bovenop de grote herenbank.

Interessant om te weten is dat dit alliantiewapen Van Aylva - Van Gendt, ook voorkomt boven de ingang van kasteel Neerijnen. Deze liet hun zoon Hobbe Esaias baron van Aylva in 1720 aanbrengen.

Bank 1: de vlakgemaakte éénhoorn  
Bank 2: de éénhoorn op een kroon Detail

 

 

Alliantiewapen Van Aylva  - Van Gendt op de herenbank te Witmarsum.
Helmteken: eenhoorn
Afbeelding van het gecombineerde wapen Aylva-Van Gendt boven de ingang van kasteel Neerijnen in Gelderland.

 

 

Bank 3 - Buwalda wapen

Hierboven het doorstoken hart voor op één van de vrouwenbanken.  Dit is het wapen van de Burgwerder tak van de Buwalda’s, waar ik ook van afstam. Reyner Jans Buwalda (1645-1698) was een rijke koopman te Burgwerd die gehuwd was met Claaske Reins. Zij was een dochter van Rein Riencx, mede-kerkvoogd die in 1633 deze kerk liet bouwen!  Zij was dus afkomtig van Witmarsum en daarom wilden ze wellicht ook wel een bank in deze kerk. Niet onbelangrijk is hierbij dat hun zoon, die tot dusver als eerste dit wapen voerder, in deze kerk in 1747 begraven is!
Dit zou wel betekenen dat er nu een veel oudere afbeelding van het wapen bekend is, want het wapenbord van Burgwerd dateert uit 1726.


Bank 4 - Botnia wapen

Op deze bank zit een uitzonderlijk wapen, die van Botnia. Een ridderhand met zwaard.
De Botnia’s kwamen niet van Wonseradeel maar de aller-laatste van het geslacht, Helena van Botnia, was gehuwd Watze, een broer van de vorige grietman Upcke van Burmania. Wellicht was zij vaak éénzaam omdat haar man kolonel was in het leger en ging ze bij haar zwager haar familie ter kerke in Witmarsum.


Bank 5 - ANNO

 

Bank 6 - 1683

Bank 7 - Aggama wapen

De Van Aggama's woonden eeuwenlang op Aggama State, net buiten het dorp op de Campen. Hun wapen komt o.a. voor op grafzerken in de kerk van Witmarsum.

 

De ster zoals die voorkomt in het Aggama wapen Links het Aggama wapen

 

Bank 8 - masker

Dit betreft een zeer afwijkende afbeelding, die dankzij de renaissance hier terecht is gekomen. Vanaf de 16e eeuw kwamen deze in zwang nadat deze eerder in  Rome in het voormalige paleis van keizer Nero waren aangetroffen. Wellicht heeft iemand uit Witmarsum deze als wapen(onderdeel) aangenomen.

  Een vergelijkbare afbeelding, de zogenaamde 'baardman'.



Bank 9 en 13 - Herema

Twee banken hebben dus de lelie als afbeelding, waarvan de links enigszins beschadigd is geraakt.  Deze lelie staat ook vier keer afgebeeld op de zuilen van de grote herenbank, aan de overkant van de kerk.

Bank 9 met de beschadigde lelie Bank

 

De ‘fleur de lis’ oftewel de lelie op één van de banken. Hetzelfde helmteken blijkt ook vier (!) keer aanwezig e zijn op de grote herenbank

 

 

Bank 10 - ster

Een opengewerkte ster, ook wel Davidster genoemd. Waarschijnlijk als wapen(onderdeel) gekozen door een familie uit Witmarsum.

 

Bank 11 - Bloemmotief / acanthusblad

 

 

Bank 12 - Open boek / bijbel

Bank 14 - Plant